en el sv

Μακρακώμη, Φθιώτιδα (2010–2015)

Δημοσιευμένο: 02/06/2020

<p>Εικ. 1: Χάρτης πάνω από τον αρχαιολογικό χώρο της Μακρακώμης (Αρχικός χάρτης: δορυφορική εικόνα του Google Maps).</p>

Εικ. 1: Χάρτης πάνω από τον αρχαιολογικό χώρο της Μακρακώμης (Αρχικός χάρτης: δορυφορική εικόνα του Google Maps).

Αρχαιολογικές έρευνες πραγματοποιήθηκαν τα έτη 2010-2015 στα πλαίσια του Αρχαιολογικού Προγράμματος Μακρακώμης (MALP: Makrakomi Archaeological Landscapes Project) γύρω από το χωριό της Μακρακώμης στην κοιλάδα του Σπερχειού, που βρίσκεται στο δυτικό τμήμα της Φθιώτιδας (κεντρική Ελλάδα). Οριοθετημένη από ψηλά βουνά στα νότια, βόρεια και δυτικά, η κοιλάδα και ο ομώνυμος ποταμός της εκτείνονται προς τον Μαλιακό κόλπο στα ανατολικά. Λόγω της θέσης της, η κοιλάδα λειτούργησε ως συνοριακή ζώνη μεταξύ της βόρειας και της νότιας Ελλάδας, καθώς και ως φυσική διέλευση τόσο για στρατιές όσο και για ταξιδιώτες. Αυτό κατέστησε την κοιλάδα όλο και πιο σημαντική κατά την  Ύστερη Κλασική και Ελληνιστική περίοδο, καθώς στρατιές διέσχιζαν την Ελλάδα όλο και πιο συχνά μετά την άνοδο της Μακεδονίας.

Εικ. 2: Ο Σπερχειός ποταμός κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, από το λόφο της Καστροράχης.

Εικ. 2: Ο Σπερχειός ποταμός κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, από το λόφο της Καστροράχης.

Ιστορικό εργασιών πεδίου

Μέχρι πρόσφατα, μόνο λίγη αρχαιολογική εργασία είχε πραγματοποιηθεί στη δυτική κοιλάδα του Σπερχειού, με εξαίρεση τις ιστορικές τοπογραφικές μελέτες στις αρχές του 20ου αιώνα από μελετητές όπως οι I. Vortsela, F. Stählin και Y. Βéquignon. Αυτό το κενό μπορεί σε μεγάλο βαθμό να αποδοθεί στον περιορισμένο αριθμό προσφάτων κατασκευών στην περιοχή, ελαχιστοποιώντας με αυτόν τον τρόπο την ανάγκη για σωστικές ανασκαφές, και εστιάζοντας στην έρευνα άλλων περιοχών της Ελλάδας. Με στόχο την καλύτερη κατανόηση της αρχαιότητας στην κοιλάδα, ξεκίνησε η Εφορεία Αρχαιοτήτων Φθιώτιδος και Ευρυτανίας, υπό τη διεύθυνση της Μαρίας-Φωτεινής Παπακωνσταντίνου, σε συνεργασία με τον Σουηδό αρχαιολόγο Anton Bonnier το Αρχαιολογικό Πρόγραμμα Μακρακώμης (MALP) το 2010.

Εικ. 3: Περιοχές που διερευνήθηκαν στον Προφήτη Ηλία και στη θέση Αστέρια.

Εικ. 3: Περιοχές που διερευνήθηκαν στον Προφήτη Ηλία και στη θέση Αστέρια.

Κατά την πρώτη σεζόν (2010) πραγματοποιήθηκε πιλοτική έρευνα στο λόφο του Προφήτη Ηλία με τα εκτεταμένα κατάλοιπα αρχαίων οχυρώσεων. Το 2011, άρχισαν συστηματικές έρευνες στα πλαίσια ενός πενταετούς προγράμματος που περιλάμβανε τοπογραφικές μελέτες, γεωφυσικές έρευνες (που καλύπτουν περισσότερα από 22.0000 m2), μικρής κλίμακας ανασκαφές και γεωμορφολογικές μελέτες. Κατά την περίοδο 2011-2012 πραγματοποιήθηκε μια αρχαιολογική και αρχιτεκτονική έρευνα, η οποία αποκάλυψε κατάλοιπα αρχαίου οικισμού στη θέση Αστέρια. Ένας μικρός αριθμός δοκιμαστικών τάφρων ανοίχτηκαν επίσης στην ίδια περιοχή το 2012 για να κατανοήσουν καλύτερα τα αποτελέσματα των γεωφυσικών ερευνών. Το 2013 οι εργασίες επεκτάθηκαν ώστε να συμπεριληφθεί η τοποθεσία της Καστροράχης, περίπου 8 χλμ. νοτιοδυτικά του Προφήτη Ηλία, με σκοπό τη διερεύνηση της πυκνότητας των επιφανειακών αντικειμένων εντός και εκτός των αρχαίων οχυρώσεων. Το 2014 συνεχίστηκαν οι εργασίες στη θέση Αστέρια, με περαιτέρω αρχιτεκτονική έρευνα. Η τελευταία σεζόν εργασιών πεδίου στα πλαίσια του Αρχαιολογικού Προγράμματος Μακρακώμης (MALP) έλαβε χώρα το 2015 με την επανεξέταση αρκετών περιοχών, προκειμένου να αξιολογηθούν οι μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια του προγράμματος και να συλλεχθεί μια αναφορά υλικού για περαιτέρω ανάλυση.

Εικ. 4: Επιφανειακή έρευνα κατά τη διάρκεια του προγράμματος.

Εικ. 4: Επιφανειακή έρευνα κατά τη διάρκεια του προγράμματος.

Ιστορική αναδρομή

Ο πρώτος γνωστός οικισμός στην κοιλάδα του Σπερχειού χρονολογείται στη Νεολιθική περίοδο (6500-3300/3000 π.Χ.) και ανθρώπινη παρουσία επιβεβαιώνεται καθ’ όλη τη διάρκεια της Εποχής του Χαλκού (περ. 3000–1070 π.Χ.) με περίοδο αιχμής κατά τη Μεσοελλαδική (2000–1600 π.Χ.) και Υστεροελλαδική περίοδο (1600-1070 π.Χ.). Ωστόσο, τα προϊστορικά ευρήματα είναι διάσπαρτα και δεν υπάρχουν ενδείξεις μακρόβιων οικισμών πριν από την Ύστερη Κλασική περίοδο (400–323 π.Χ.), αν και, σύμφωνα με την παράδοση, η κοιλάδα ανήκε στο βασίλειο του Αχιλλέα στα τέλη της Εποχής του Χαλκού.

Κατά τα ιστορικά χρόνια, η κοιλάδα του Σπερχειού αναφέρεται σποραδικά μόνο σε αρχαία κείμενα, αφήνοντας την αρχαιολογία ως την κύρια πηγή πληροφοριών μας. Ωστόσο, ο Ηρόδοτος (7.198.2) και ο Θουκυδίδης (5.51.1–2), ανέφεραν ότι η περιοχή κατοικήθηκε από τρία διαφορετικά έθνη, τους Οιταίους, τους Μαλιείς και τους Αινιάνες. Από τα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., η κοιλάδα και οι κάτοικοί της βρίσκονταν στη σφαίρα επιρροής της Θεσσαλίας. Στα τέλη του 4ου και στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ., οι οικισμοί και η χρήση γης στην κοιλάδα του Σπερχειού επεκτάθηκαν ραγδαία. Εκείνη τη χρονική περίοδο, η διπλή κορυφή του λόφου Προφήτη Ηλία, πιθανώς αναγνωρίσιμη ως ο Αινιανός οικισμός της Μακράς Κώμης, οχυρώθηκε με ισχυρό τραπεζοειδές τείχος και πολλούς πύργους. Ο Βéquignon εντόπισε μια πιθανή πύλη στα δυτικά ήδη από τη δεκαετία του 1920. Φαίνεται επίσης ξεκάθαρο ότι ένας οικισμός, που χρονολογείται στην ίδια περίοδο με τις οχυρώσεις, εξαπλώθηκε ακριβώς ανατολικά του λόφου στην περιοχή που είναι γνωστή ως Αστέρια, όπου πυκνά διασκορπισμένη κεραμική μαρτυρά την παρουσία κατοίκησης κατά την Ύστερη Κλασική και Ελληνιστική περίοδο. Τα ευρήματα περιλάμβαναν επίσης θραύσματα δωρικού κίονα ή παραστάδας, κατάλοιπα πολλών Ολυνθιακών μύλων, διάφορα είδη λύχνων καθώς και δύο Ελληνιστικά νομίσματα. Συνολικά, το υλικό δίνει την εντύπωση μιας κύριας κατοικίας. Αυτό επιβεβαιώνεται από την έλλειψη στοιχείων μνημειωδών οικοδομημάτων, με μια πιθανή εξαίρεση άγνωστης φύσης. Οι γεωφυσικές έρευνες αποκάλυψαν ότι ο οικισμός ήταν ατείχιστος αλλά καλά σχεδιασμένος, βασιζόμενος σε ένα οδικό δίκτυο με βόρειο-νότιο και ανατολικό-δυτικό προσανατολισμό. Μια μικρή ανασκαφή στο κέντρο του οικισμού αποκάλυψε τα κατάλοιπα ενός οικιακού οικοδομήματος που χρονολογείται στην Ύστερη Κλασική και Ελληνιστική περίοδο (Οικία Α). Κατασκευάστηκε με πέτρινα θεμέλια που πιθανότατα στήριζαν μια πλίθινη ανωδομή. Στα βόρεια και δυτικά της Οικίας Α, αποκαλύφθηκαν οι επιφάνειες δύο δρόμων, καλυμμένων από θραύσματα κεραμιδιών και κεραμικών.

Γύρω στο 300 π.Χ. οχυρώθηκε ένας μεγάλος αριθμός τοποθεσιών, συμπεριλαμβανομένου του Προφήτη Ηλία, στην κοιλάδα του Σπερχειού, για παράδειγμα στην Άνω Φτέρη, στο Παλαιόκαστρο-Δίκαστρο και στο Ροβολιάρι. Αυτές οι οχυρώσεις παρέμειναν σε χρήση μέχρι τους ρωμαϊκούς χρόνους και αναδείχτηκαν σε σημαντικές επενδύσεις σε αμυντικά συστήματα, τόσο από τους Αινιάνες όσο και από τους Μαλιείς. Η οχύρωση στην Καστροράχη διερευνήθηκε κατά τη διάρκεια του MALP, με ανασκαφικές εργασίες να ταυτοποιούν υλικό από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. έως τον 2ο αιώνα π.Χ., τόσο εντός όσο και εκτός των τειχών. Αυτό υποδηλώνει ότι το οχυρό ήταν σε μεγάλο βαθμό σύγχρονο με την κατοίκηση στη θέση Αστέρια.

Εικ. 5: Τετράδραχμο που βρέθηκε κατά τη διάρκεια της έρευνας το οποίο απεικονίζει τον Ηρακλή/Μέγα Αλέξανδρο με λεοντοκεφαλή στην εμπρόσθια όψη και τη μορφή του ένθρονου Διός να φέρει αετό στο δεξί και σκήπτρο στο αριστερό του χέρι με την επιγραφή ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ[Υ] στην οπίσθια όψη.

Εικ. 5: Τετράδραχμο που βρέθηκε κατά τη διάρκεια της έρευνας το οποίο απεικονίζει τον Ηρακλή/Μέγα Αλέξανδρο με λεοντοκεφαλή στην εμπρόσθια όψη και τη μορφή του ένθρονου Διός να φέρει αετό στο δεξί και σκήπτρο στο αριστερό του χέρι με την επιγραφή ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ[Υ] στην οπίσθια όψη.

Κατά τη διάρκεια του 3ου αιώνα π.Χ. οι Αινιάνες εντάχθηκαν στην Αιτωλική Συμπολιτεία, μια ελεύθερα οργανωμένη συμμαχία στη βορειοδυτική Ελλάδα, κατά πάσα πιθανότητα προκειμένου να αυξηθεί περαιτέρω η ασφάλεια σε έναν κόσμο που τότε κυριαρχούνταν από μεγάλα βασίλεια παρά από μικρές πόλεις-κράτη. Παρέμειναν στη Συμπολιτεία μέχρι περίπου το 150 π.Χ., αν και εξελίχθηκε σε κάτι άνευ σημασίας ήδη από το 189 π.Χ. όταν οι Ρωμαίοι μετέτρεψαν τα κράτη μέλη της Αιτωλικής Συμπολιτείας σε υποκείμενους συμμάχους.

Ελάχιστα γνωρίζουμε για την κοιλάδα του Σπερχειού κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους. Σε γενικές γραμμές, οι αρχαιολογικές πηγές ζωγραφίζουν μια εικόνα περιορισμένης δραστηριότητας. Τα παλαιά οχυρωματικά συστήματα εγκαταλείφθηκαν, αν και υπάρχει κάποιο αναγνωρισμένο υλικό που χρονολογείται γύρω στο 100 π.Χ. - 200 μ.Χ. στον Προφήτη Ηλία. Στα Αστέρια, ο περιορισμένος αριθμός θραυσμάτων υποδηλώνει ότι η περιοχή είχε συρρικνωθεί, εάν κατοικήθηκε καθόλου, κατά τη διάρκεια της περιόδου. Η πλήρης έλλειψη υλικού στην Καστροράχη υποδεικνύει ότι είχε εγκαταλειφθεί. Φαίνεται λοιπόν ότι, όπως και σε πολλές άλλες περιοχές της Ελλάδας, τα αστικά κέντρα στην κοιλάδα του Σπερχειού δεν μπορούσαν να διατηρηθούν υπό τη νέα ρωμαϊκή πολιτική δομή. Υλικό μετά τη Ρωμαϊκή περίοδο φαίνεται σε μεγάλο βαθμό να απουσιάζει στις περιοχές που διερευνήθηκαν, με μόνο έναν μικρό αριθμό πιθανώς Μεσαιωνικών και Πρώιμων Νεότερων θραυσμάτων να έχει βρεθεί στο νότιο τμήμα της περιοχής Αστέρια.

Βιβλιογραφία

Papakonstantinou, M.-F., A. Penttinen, G.N. Tsokas, P.I. Tsourlos, A. Stampolidis, I. Fikos, G. Tassis, K. Psarogianni, L. Stavrogiannis, A. Bonnier, M. Nilsson & H. Boman 2013. ‘The Makrakomi Archaeological Landscapes Project (MALP). A preliminary report on investigations carried out in 2010–2012’, OpAthRom 6, 211–260.

Αρχαιολογικά ερευνητικά προγράμματα

Πρόσφατα κείμενα

Νέα Ινστιτούτου

Έρευνα

Εκπαίδευση

Πολιτιστικές εκδηλώσεις

Δημοσιεύσεις

Εναλλακτικά αρχεία

Αρχαιολογικά ερευνητικά προγράμματα

Αρθρογράφοι

Ημερολόγιο κειμένων

We use cookies. By browsing our site you agree to our use of cookies.

Accept cookies Find out more